Συνεργατική μάθηση και κοινωνική αλλαγή

Ενα απόσπασμα από το βιβλίο του παιδαγωγού Celestin Freinet 

Σχολεία σε μετάβαση

Έχοντας επανειλημμένα θίξει στο παρελθόν την άμεση σχέση αλληλεξάρτησης της παιδείας και των κοινωνικοπολιτικών συνθηκών, θα θέλαμε σε αυτό το κείμενο να εμβαθύνουμε λίγο παραπάνω στις έννοιες του σχολείου ως φορέα κοινωνικοποίησης και της συμπερίληψης. Άλλωστε το κείμενο του Teacher Tom μας δίνει μια πολύ καλή αφορμή για να φέρουμε στο προσκήνιο, όλα αυτά τα πρακτικά ζητήματα που προκύπτουν σχετικά με την έννοια ‘σχολείο σε μετάβαση’.

Όπως παραδέχεται και ο Teacher Tom στην εισαγωγή του «Συχνά γράφω εδώ ως κριτικός των κανονικών σχολείων με τα υποχρεωτικά, έξωθεν προσχεδιασμένα, τυποποιημένα προγράμματα σπουδών που υποβαθμίζουν τα συμφέροντα των νεότερων πολιτών μας υπέρ των ενηλίκων, αποφασίζοντας τι, πότε και πώς θα μαθαίνουν τα παιδιά. Είναι ένα σύστημα που αντιτίθεται σε όσα γνωρίζουμε για το πώς τα ανθρώπινα όντα έχουν σχεδιαστεί να μαθαίνουν αβίαστα , ένα προϊόν της Βιομηχανικής Επανάστασης που έχει παραμείνει σχεδόν αμετάβλητο μέχρι σήμερα, διαιωνισμένο από συνήθεια και όχι από συνεχή, αυστηρή εφαρμογή της επιστήμης. Τα αποδεικτικά στοιχεία είναι σαφή:  εάν επιθυμούσαμε αληθινά καλά μορφωμένους πολίτες, που μπορούν να στοχάζονται για τον εαυτό τους, να αμφισβητήσουν την εξουσία, να υπερασπιστούν τις πεποιθήσεις και τις αξίες τους, ανθρώπους που είναι κοινωνικοί, με κίνητρα και ικανοί να συνεργαστούν καλά με τους άλλους, τότε θα είχαμε μεταμορφώσει εδώ και πολύ καιρό τα σχολεία μας σε χώρους όπου τα παιδιά,  κατευθύνουν το δικό τους πεδίο προς την "κατάκτηση" της γνώσης»

Τα τελευταία δύο χρόνια έχει παρατηρηθει μια κινητικότητα σχετικά με τις λεγόμενες ‘εναλλακτικές’ μορφές εκπαίδευσης στη χώρα μας, με ένα όλο και αυξανόμενο αριθμό γονέων και παιδαγωγών που έχουν αναζητήσει ή ιδρύσει ιδιωτικά σχολεία που εφαρμόζουν, για παράδειγμα, τη μέθοδο Waldorf ή Montessori ή Reggio Emilia δίχως βέβαια να διαθέτουν την επιλογή ίδρυσης ενός δημοκρατικού σχολείου στο μοντέλο ενός ελεύθερου σχολείου όπως το Sudbury Valley School λόγω των αυστηρών σχετικών νομοθετικών περιορισμών.  Όλοι αυτοί είναι πολύ ικανοποιητικοί τρόποι για κάποιους ιδιώτες να αποχωρήσουν από τη συμβατική δημόσια εκπαίδευση, αλλά υπάρχει ένα όριο για το πόσοι από εμάς μπορούμε να αντέξουμε οικονομικά το κόστος, είτε σε χρόνο είτε σε χρήμα.  

Τον ίδιο προβληματισμό  εκφράζει και ο Teacher Tom στο άρθρο του τονίζοντας «ότι μια πραγματική μεταμόρφωση της εκπαίδευσης…., η οποία περιλαμβάνει τα παιδιά, πρέπει να είναι δημόσια: οι ουσιαστικά μορφωμένοι πολίτες είναι δημόσιο αγαθό, το οποίο είναι ζωτικό για όλους τους πολίτες, καθώς είναι η μόνη εγγύηση για το μεγάλο μας πείραμα στην αυτονομία. Επομένως, αυτό που σκέφτομαι εδώ είναι μια πραγματική μεταμόρφωση της δημόσιας εκπαίδευσης, η οποία, πιστεύω, είναι απαραίτητη, εάν επιθυμούμε η δημοκρατία μας να συνεχίσει να ευδοκιμεί». Βέβαια, ίσως να αντιλαμβάνεται τη δημοκρατία σε διαφορετικό πλαίσιο ή ίσως υπονοεί την άμεση δημοκρατία , όταν ειδικά αναφέρεται σε πείραμα που περιλαμβάνει δράση αυτοδιεύθυνσης.

Εδώ έρχεται να απαντήσει η εξαιρετική πρωτοβουλία της παιδαγωγικής ομάδας «Το Σκασιαρχείο» που με συνεχείς παρεμβάσεις βασισμένες στην παιδαγωγική Φρενέ, προτείνει καινοτόμες πρακτικές στο ελληνικό δημόσιο σχολείο που σε πειραματικό στάδιο έγιναν δεκτές από το αρμόδιο υπουργείο και το Ι.Ε.Π. Στόχος τους είναι η επιμόρφωση των εκπαιδευτικών και η διάχυση των καλών πρακτικών και της δημοκρατικής τάξης στην ελληνική σχολική κοινότητα. Με τους υπάρχοντες νομικούς περιορισμούς σε ισχύ (όσον αφορά ένα δομημένο αναλυτικό πρόγραμμα και την ελλιπή συμμετοχή των μαθητών κ μαθητριών στην διαχείριση των σπουδών τους και του σχολικού τους περιβάλλοντος) , αυτό είναι ένα πείραμα που μπορεί να δώσει μερικές ανάσες σε ένα κατά τα άλλα αποπνιχτικό σχολείο, αλλά δυστυχώς δεν αγγίζει το ίδιο το δικαίωμα των ανηλίκων για επιλογή των τρόπων, τόπων και χρόνου της μαθησιακής διαδικασίας. Δηλαδή την αντιμετώπιση των παιδιών ως ενεργών υποκειμένων που εκφράζουν άποψη για τα θέματα που τα αφορούν και γίνεται σεβαστή (βλέπε #άρθρο12)

Όταν η σχολική πράξη περιλαμβάνει δράσεις που ξεκινάνε από τις επιθυμίες και τις ιδιαίτερες ανάγκες των ιδίων των παιδιών, τότε έχουμε μια αυτοκινούμενη και αυτοδιευθυνόμενη σχολική κοινότητα που δεν διαχωρίζει τον ελεύθερο χρόνο από το χρόνο μαθήματος , γιατί τα παιδιά μαθαίνουν μέσα από το παιχνίδι και την κοινωνική συναναστροφή με ανθρώπους όλης της γκάμας των ηλικιών. Η αυτοκατευθυνόμενη γνωσιακή διαδικασία είναι ο φυσιολογικός τρόπος να μαθαίνουμε , αρκεί να υπάρχει το κατάλληλο πλαίσιο να την υποστηρίξει. Δυστυχώς το σύγχρονο σχολείο λειτουργεί με τρόπο χωριστικό και πάρα τις καλές προθέσεις, τέτοιες δράσεις όπως της παιδαγωγικής Φρενέ, δεν μπορούν να αγγίξουν τον πυρήνα της εκπαίδευσης, που όσο παραμένει δασκαλοκεντρική , ανταγωνιστική και πειθαναγκαστικά "υποχρεωτική" αναιρεί τον σκοπό της αλλά και τα ίδια τα δικαιώματα του παιδιού.

Γράφει ο Teacher Tom: «Αν ξεφορτωθούμε τα σχολεία όπως τα γνωρίζουμε, μου φαίνεται ότι θα χρειαστούμε ακόμα κάτι "σαν" σχολεία, ασφαλή μέρη για τα παιδιά μας να περνούν τις μέρες τους. Εκτός αν αυτή η μεταμόρφωση στην εκπαίδευση έρθει ως μέρος μιας ευρύτερης μεταμόρφωσης στην κοινωνία μας, που δεν απαιτεί τόσες οικογένειες με δύο εισοδήματα, τα "σχολεία" θα πρέπει να συνεχίσουν να εξυπηρετούν αυτή τη λειτουργία. Πράγματι, εκτιμώ ότι οι σχολικές εγκαταστάσεις που έχουμε ήδη χτίσει θα λειτουργήσουν ως σημείο εκκίνησης: μεγάλα κτίρια με πολύ χώρο και, συνήθως, με αρκετή έκταση γης που τα περιβάλλει» . Για τα ελληνικά δεδομένα, ακόμα κι αν υπήρχε η βούληση, κάτι τέτοιο φαντάζει αδύνατον αν όχι αδιανόητο. Σε σχολικά κτίρια πεπαλαιωμένα, με ελλιπείς εγκαταστάσεις και περιορισμένους ανοιχτούς χώρους, όπου στοιβάζονται μικρά παιδιά και επισφαλείς επαγγελματικά εκπαιδευτικοί, θα ήταν ουτοπικό να φανταστούμε μια μεταμόρφωση σε τόσο προχωρημένο στάδιο. Όμως τα επιτυχημένα παραδείγματα πειραματικής αυτοδιεύθυνσης των μικρών σχολείων σε ολιγοπληθείς περιοχές της ελληνικής υπαίθρου, με την ιδιαίτερη δομή της μικροκοινωνίας που εκφράζουν, θα μπορούσαν να γίνουν τα πρότυπα αυτής της μεταμόρφωσης, που δεν μπορεί παρά να περιλαμβάνει και τις κοινωνικοικονομικές συνιστώσες της. Με αυτό εννοούμε μια κοινωνία σε μετάβαση, όπου το ατομικό γίνεται συλλογικό και οι πόροι για την παιδεία διατίθενται από κοινού προς την ευημερία της κοινότητας, προσβλέποντας στην μελλοντική επένδυση στη νέα γενιά. Σε αυτό το θέμα θα επανέλθουμε παρακάτω , αφού πρώτα εξετάσουμε πως φαντάζεται ο Teacher Tom , τα μεταμορφωμένα δημόσια σχολεία.

«Τα παιδιά της γειτονιάς όλων των ηλικιών θα έρχονται σε αυτά τα ‘σχολεία’ τα πρωινά, ακριβώς όπως κάνουν σήμερα και όπως και στο δημοκρατικό μοντέλο ελεύθερης εκπαίδευσης, θα είναι ελεύθερα να εντρυφήσουν στα ενδιαφεροντά τους όλη την ημέρα με την υποστήριξη των "δασκάλων", των οποίων οι θέσεις εργασίας θα επαναπροσδιοριστούν για να μοιάζουν περισσότερο με εκείνες των επαγγελματιών εμψυχωτών, ενήλικες που περνούν τις ημέρες τους με την πρόθεση να μην παρεμβαίνουν ή να κατευθύνουν, αλλά να τα συνοδεύουν στο 'ταξίδι' της ανακάλυψης και να παρεμβαίνουν στον ελάχιστο δυνατό βαθμό»

Η παροχή και η διάθεση ενός υποστηρικτικού περιβάλλοντος (άψυχου και εμψύχου) είναι κατά τη γνώμη μας η αφετηρία για την ελεύθερη δημιουργικότητα και έκφραση της αυτορρύθμισης που θα ήταν ιδανικά το ζητούμενο. Αυτό μπορεί να περιλαμβάνει κάποια εργαλεία μεθοδολογικά καθαρά και όχι χειριστικά, έτσι ώστε να προσαρμόζονται ακόμη κι αυτά στις ιδιαίτερες ανάγκες και απαιτήσεις των συμμετεχόντων, δηλαδή όλων αυτών που αποτελούν τη σχολική κοινότητα.

Στη συνέχεια ο Teacher Tom αναφέρεται στις δραστηριότητες που θα μπορεί να υποστηρίξει ένα μεταμορφωμένο σχολικό περιβάλλον που θα μπορεί να περιλαμβάνει κοινή κουζίνα «όπου οι επαγγελματίες μάγειρες προετοιμάζουν και σερβίρουν γεύματα, με τη διαφορά ότι οι κουζίνες αυτές θα είναι ανοιχτές στα παιδιά να συμμετέχουν, ανάλογα με την ηλικία και τα ενδιαφέροντα τους (π.χ. κοπή, ανάδευση, ζύμωση, σερβίρισμα) υπό την καθοδήγηση του προσωπικού της κουζίνας.

Ομοίως, θα υπήρχε ένας κήπος και ένα θερμοκήπιο με προτίμηση οι επαγγελματίες κηπουροί που θα ήταν υπεύθυνοι για την προμήθεια της κουζίνας να δώσουν επίσης χώρο για τα παιδιά που ενδιαφέρονται για οποιαδήποτε ή για όλες τις πτυχές αυτής της διαδικασίας. Θα υπήρχε ένα λειτουργικό εργαστήριο όπου οι επαγγελματίες ξυλουργοί θα κατασκευάζουν τα έπιπλα και άλλα αντικείμενα που απαιτούνται από το σχολείο, άλλο ένα μέρος όπου τα παιδιά όλων των ηλικιών είναι ευπρόσδεκτα. Αυτά τα μεταμορφωμένα σχολεία θα φιλοξενούσαν μουσικούς και άλλους καλλιτέχνες, μηχανικούς, επιστήμονες υπολογιστών, ψυχολόγους, αθλητές, μάστορες, νοσηλευτές, νομικούς, λογιστές, δασκάλους γιόγκα και άλλους ειδικούς που θα εμπλέκονται με την ιδιαίτερη ενασχόλησή τους, παρέχοντας πάντα χώρο για νέους μαθητευόμενους όλων των ηλικιών, προσφέροντας παραδείγματα ρόλων, υποστήριξη και διδασκαλία, επιτρέποντας στα παιδιά να εξερευνούν, όπως τους υπαγορεύουν οι ηλικίες και τα ενδιαφέροντά τους». Εδώ γίνεται σαφώς αναφορά σε αυτό το μοντέλο σχολείου που αποκαλείται αειφόρο και περιλαμβάνει την ολιστική αντιμετώπιση της εκπαιδευτικής διαδικασίας με σεβασμό στο περιβάλλον και στις ιδιαίτερες ανάγκες κάθε τόπου και κοινότητας, υπηρετώντας μιαν ανθρωπιστική παιδεία σε όλες τις εκδοχές της.

Μια ανοιχτή συμμετοχική δημοκρατική κοινωνία πολιτών, έχει ως προτεραιότητα να διασφαλίσει τις ασθενέστερες ομάδες του πληθυσμού της. Φυσικά και είναι δεδομένη η στήριξη σε όλα αυτά τα παιδιά (δοκιμαζόμενων από την οικονομική κρίση οικογενειών, προσφύγων, μειονοτικών ομάδων) που δεν έχουν τη δυνατότητα πρόσβασης στην εκπαίδευση. Το ζήτημα είναι καθαρά τεχνοκρατικό. Και από τη στιγμή που θα απελευθερωθεί η δυνατότητα αυτοθέσμισης της εκπαιδευτικής διαδικασίας, θα ανοιχτεί ένα ευρύ πεδίο επιλογών, που θα είναι απόλυτα συμπεριληπτικό, τόσο κοινωνικά όσο και ατομικά.

Σε μια πραγματική κοινότητα αλληλέγγυων σχέσεων και διευρυμένης οικογένειας ,η σχολική φοίτηση δεν θα είναι επιβαλλόμενη άνωθεν , αλλά θα προκύπτει από την αυτόβουλη συμμετοχή των ίδιων των άμεσα ενδιαφερομένων (αφού θα λαμβάνεται υπόψη σοβαρά η γνώμη τους και η εξασφάλιση των δικαιωμάτων τους - πχ. σε μια δημοκρατική και συμμετοχική δομή παιδείας , μια μητέρα για παράδειγμα θα είχε το δικαίωμα να προβάλει την επιθυμία της να παρακολουθήσει το σχολικό πρόγραμμα και να γίνει σεβαστή ) σε περιβάλλοντα που ευνοούν την διάχυση της γνώσης βιωματικά. Αυτά τα περιβάλλοντα πασχίζουμε να δημιουργήσουμε αναφέροντας τη δημιουργία νέων κοινωνικών μοντέλων διαβίωσης με άξονα τον κοινοτισμό σε μια πόλη, περιφέρεια και κοινωνία σε μετάβαση. Αλλιώς λέγεται και κοινωνικοποίηση της παιδείας. 

Θίγοντας αυτό το τελευταίο ζήτημα ο Teacher Tom αναφέρει χαρακτηριστικά: «Αυτά τα "σχολεία" δεν θα ήταν μόνο για παιδιά. Οι ενήλικες της γειτονιάς, για παράδειγμα, θα προσκληθούν στο σχολικό χώρο να περάσουν την ημέρα τους, μοιραζόμενοι τις δεξιότητές τους και τη σοφία τους, συμμετέχοντας ταυτόχρονα σε γεύματα και χρησιμεύοντας ως ακροατήριο για θεατρικές και μουσικές παραστάσεις. Τα απογεύματα, οι γονείς θα ενθαρρυνθούν, αντί να πάρουν το παιδί τους και να φύγουν βιαστικά, να περάσουν την ώρα τους εκεί, μαζί με άλλες οικογένειες, να γευματίσουν, να χορέψουν, να διαβάσουν στη βιβλιοθήκη ή να κάνουν μια βόλτα γύρω από τα εργαστήρια ή τον κήπο. με τους γείτονές τους, δημιουργώντας κοινότητα.

Κάθε σχολείο γειτονιάς θα είναι "ιδιοκτησία" της γειτονιάς, με τον τρόπο που το συνεργατικό σχολείο μας, ανήκει στους γονείς που εγγράφουν τα παιδιά τους. Κάθε νοικοκυριό θα έχει ίση φωνή στο πώς λειτουργεί το σχολείο τους, διαχειρίζοντας τους πόρους για να εξυπηρετεί καλύτερα την κοινότητά τους, δημιουργώντας δημοκρατικά ένα σχολείο που ανταποκρίνεται απόλυτα στις προσδοκίες και τα όνειρα των ανθρώπων που ζουν εκεί.

Αυτά τα μεταμορφωμένα σχολεία θα ήταν, όπως και η ίδια η δημοκρατία μας, σπουδαία πειράματα, καθένα από τα οποία εξελίσσεται συνεχώς για να εξυπηρετεί τις ανάγκες και τα συμφέροντα της γειτονιάς και ιδιαίτερα των παιδιών. Τα βλέπω να στέκονται στην 'καρδιά' της γειτονιάς τους, σε καθημερινούς χώρους συνάθροισης, μη εμπορευματοποιημένους, που βασίζονται στα κοινά συμφέροντα των ανθρώπων που ζουν στην κοινότητα: χώροι που χρησιμεύουν ως πρότυπα πραγματικής άσκησης αυτονομίας. Φαντάζομαι ότι τα παιδιά που μεγαλώνουν σε αυτό το είδος περιβάλλοντος θα ενηλικιωθούν σε πολίτες που χρειαζόμαστε περισσότερο»

Αν πραγματικά ενδιαφερόμαστε για να διορθώσουμε τα ‘κακώς κείμενα’ της παιδείας μας και κατ’επέκταση της ίδιας μας της κοινωνίας , το λιγότερο που μπορούμε να κάνουμε είναι να αναλάβουμε δράση άμεσα, καθώς η ανάγκη για ουσιαστικές αλλαγές είναι περισσότερο επιτακτική σήμερα παρά ποτέ. Το οφείλουμε ως συνειδητοποιημένοι ενήλικες στις επόμενες γενιές. Διαβάστε τη δική μας πρόταση για ένα χειροπιαστό και πρακτικό όραμα για την παιδεία και την μελλοντική μας κοινωνία

"Ο στρατηγικός στόχος δεν μπορεί παρά να είναι η κατάργηση του σχολείου σαν
«ξέχωρου σώματος», η κοινωνικοποίηση της εκπαίδευσης και η ενσωμάτωσή της στην κοινωνική ζωή -σε ισορροπία με τη φύση - και στην παραγωγική διαδικασία, κάτω από τον έλεγχο των πολιτών και των άμεσων παραγωγών"     Γιώργος Κολέμπας (βλ. άρθρο)  

Σχετικό άρθρο: #διάφανο_σχολείο

"Σχολείο, παιδεία, αυτόνομη κοινωνία"

"Σχολείο, παιδεία, αυτόνομη κοινωνία", από την Πολιτική Ομάδα Lieux Communs (Κοινοί Τόποι)

Το σχολείο βρίσκεται σε κρίση. Όποιος το αγνοεί αυτό πρέπει να είναι μάλλον τυφλός ή κουφός, δεδομένης της μεγάλης προβολής που έχει λάβει το ζήτημα μέσα από δημοσιεύματα, κοινωνιολογικές μελέτες και εξειδικευμένα περιοδικά: «πτώση του επιπέδου», «τέλος της αυθεντίας», «ανεπαρκή κίνητρα», «βία» κ.λπ. Αυτή η συσσώρευση θεαματικών συμπτωμάτων, τα οποία εκτείνονται σε ολόκληρη την κοινωνία, συντηρεί την απόγνωση και εμποδίζει την κατανόηση των μηχανισμών κατάρρευσης που βρίσκονται επί το έργον. Μπροστά σε αυτήν, οι ψευδοϋπεύθυνοι επιβάλλουν σωρηδόν μέτρα που χειροτερεύουν την κατάσταση: κατασταλτική λογική, περικοπές κονδυλίων, επιχειρηματικού τύπου «αξιολόγηση», παιδαγωγικός επιστημονισμός, πολλαπλασιασμός των εκπαιδευτικών βαθμίδων και των γραφειοκρατικών στιβάδων κ.λπ.

Ιστορικά, η εκπαίδευση επιτελεί δύο διακριτές λειτουργίες, που αντιστοιχούν στις δύο θεμελιώδεις τάσεις της Δύσης: διαρκής αύξηση της οικονομικής ισχύος, από τη μεριά, και ατομική και συλλογική χειραφέτηση, από την άλλη. Η πρώτη λειτουργία, που έχει χαρακτήρα ωφελιμιστικό, συνίσταται στην εκπαίδευση με τη στενή έννοια του όρου: τα παιδιά πρέπει να αποκτήσουν ορισμένες ειδικές γνώσεις που θα τους επιτρέψουν την ένταξη στη σφαίρα της παραγωγής. Η δεύτερη λειτουργία, που θα μπορούσαμε να την ονομάσουμε ανθρωπιστική (ουμανιστική), αποσκοπεί στη γενική πνευματική καλλιέργεια των μαθητών μέσω της εξοικείωσής τους με την πολιτιστική κληρονομιά της εκάστοτε δοσμένης κοινωνίας (με τα μεγάλα λογοτεχνικά, φιλοσοφικά, καλλιτεχνικά κ.λπ. έργα της). Φυσικά η πολιτιστική πλευρά έχει καταλήξει να θεωρείται δευτερεύουσα ενώ στην πραγματικότητα είναι η πρωταρχική: είναι αυτή που επιτρέπει στον καθένα να αναπτύξει τη ιδιαίτερη προσωπικότητά του στους κόλπους της ανθρωπότητας αλλά και ένα είδος πάθους για γνώση γενικώς, το οποίο αποτελεί απαραίτητη βάση ακόμα και για την κατανόηση και την οικοδόμηση εξειδικευμένων γνώσεων.



Όμως αυτές οι δύο λειτουργίες, που υποτίθεται ότι επιτελεί το εκπαιδευτικό σύστημα, έχουν πλέον καταστεί αντιφατικές. Η εξειδίκευση της γνώσης και οι ισχυρές πιέσεις που ασκούνται από την οικονομία και τις απαιτήσεις της αγοράς εργασίας υποχρεώνουν το σχολείο να στραφεί κυρίως στον ωφελιμιστικό του ρόλο, περιφρονώντας την ανθρωπιστική πλευρά του. Η αντίφαση αυτή δεν είναι παρά τμήμα της ανθρωπολογικής κρίσης που χαρακτηρίζει το σύνολο των συγχρόνων κοινωνιών: οι αξίες, οι πολιτιστικές μορφές και οι τρόποι ζωής που έως τώρα δομούσαν την κοινωνική ζωή, βρίσκονται σε φάση αποσύνθεσης, υπό την πίεση του συντριπτικού βάρους της μαζικής κουλτούρας και του καταναλωτισμού. Η βαθμιαία εξαφάνιση των ριζοσπαστικών κινημάτων από τη δεκαετία του 1950 και μετά (τόσο των πολιτικών και κοινωνικών όσο και των πολιτιστικών ή διανοητικών) άφησε ελεύθερο το πεδίο στον αχαλίνωτο καπιταλισμό και στο ιδιαίτερό του πολιτιστικό πρότυπο. Πώς λοιπόν να προετοιμάσεις τους νέους για την άκρατη αναρρίχηση στις ιεραρχίες της εξουσίας και του χρήματος, επιστρατεύοντας τα πάντα προς αυτόν τον σκοπό και, συγχρόνως, να καλλιεργήσεις τη γνώση για τη γνώση, την κριτική σκέψη, την αγάπη του κοινού αγαθού;

Αυτές που κυριαρχούν από εδώ και στο εξής είναι οι «αξίες» της κοινωνίας της κατανάλωσης. Η ύλη που διδάσκεται στα εκπαιδευτικά ιδρύματα φαίνεται, όλο και περισσότερο, σα να μην έχει πια ιδιαίτερη σχέση με αυτό που σκέφτονται και αισθάνονται οι νέοι σήμερα. Το σχολείο μεταμορφώνεται σε στείρα υποχρέωση αποστήθισης «νεκρών» γνώσεων, που θα ξεχασθούν μετά την αποφοίτηση. Οι ίδιες οι συνθήκες μέσα στις οποίες μεγάλωσαν και γαλουχήθηκαν οι εκπαιδευτικοί έχουν αλλάξει βαθιά: η αυθεντία τους, η οποία δε μπορεί να βασίζεται παρά στο πάθος τους για τη γνώση, στον εμπλουτισμό της και τη μετάδοσή της, υποσκάπτεται από όλες τις μεριές, ακόμη κι από τα μέσα, συνοδεύοντας, έτσι, τη γενικότερη επιδείνωση των συνθηκών άσκησης του επαγγέλματος του εκπαιδευτικού. Μέσα σε αυτά τα πλαίσια, το σχολείο δυσκολεύεται να μεταδώσει κάποια πολιτιστική κληρονομιά στους μαθητές του, καθώς αυτή η τελευταία φαντάζει εντελώς εκτός του πεδίου των καθημερινών ενασχολήσεων και και των τρόπων σκέψης τους. Τελικά δεν απαιτούνται υπερβολικά πολλά από το σχολείο, όπως συνήθως λέγεται· απαιτείται, μάλλον, κάτι που έχει καταστεί αδύνατο, δεδομένου ότι, κατά κάποιον τρόπο, η «επίσημη» ιδεολογία των κοινωνιών μας είναι πλέον η μαζική κουλτούρα που μεταδίδεται από την τηλεόραση και τις νέες τεχνολογίες.

Οι αρετές που, μέχρις ενός βαθμού, κατάφερε να προωθήσει το λαϊκό, ρεπουμπλικανικό σχολείο έχουν πλέον πλήρως παραμορφωθεί: το κριτικό πνεύμα έχει μετατραπεί σε κυνισμό, η απελευθέρωση από τη θρησκεία σε άλλοθι για την εμπέδωση της πνευματικής εκρίζωσης, η εγκυκλοπαιδική προοπτική σε επαγγελματικού τύπου πολυπραγμοσύνη, η υποχρεωτική και δωρεάν παιδεία σε αυθαίρετο και σωφρονιστικό καταναγκασμό... Η εκπαίδευση δε θεωρείται πλέον παράγοντας προσωπικής αυτο-εκπλήρωσης. Οι ανυπολόγιστες συνέπειες μιας τέτοιας πολιτιστικής ανατροπής διαφαίνονται ακόμα και στο πεδίο της αυστηρά ωφελιμιστικής λειτουργίας της εκπαίδευσης: δεν τίθεται πλέον θέμα εκμάθησης ενός επαγγέλματος -μιας «τέχνης»-, που απαιτεί γνώσεις και ικανότητες και του οποίου η κατοχή λειτουργεί ως πηγή μιας συλλογικής και ατομικής υπερηφάνειας· πρόκειται, αντίθετα, όλο και περισσότερο, για την προετοιμασία προς την αναζήτηση μιας προσωρινής θέσης εργασίας μέσα σε μια ανταγωνιστική αγορά, χωρίς άλλο νόημα πλην της παροχής ενός άμεσα καταναλώσιμου εισοδήματος. Ολόκληρη η κοινωνία, συμπεριλαμβανομένων και των εκπαιδευτικών, δίνει το παράδειγμα της υποταγής σε αυτόν τον κλιματισμένο εφιάλτη της κατανάλωσης ως αυτοσκοπού. Το γεγονός ότι τίποτε πια, σταδιακά, δεν έχει νόημα για κανέναν μέσα στις σύγχρονες κοινωνίες, καθιστά αδύνατη κάθε πραγματική παιδεία.

Δεν είναι τόσο ότι η το σχολείο δεν τα πάει καλά: μάλλον η ίδια η κοινωνία δείχνει να μην «τραβάει», γενικώς. Η παιδεία του ανθρώπου δεν είναι προϊόν συγκεκριμένων εξειδικευμένων, εκπαιδευτικών θεσμών αλλά όλων των θεσμών, όλοκληρου του κοινωνικού ιστού και προωθείται μέσα από το σύνολο των σχέσεων που συνάπτουν οι άνθρωποι μεταξύ τους αλλά και με τη φύση.



Είτε το θέλει είτε όχι, ολόκληρη η συλλογικότητα είναι επιφορτισμένη με την κοινωνικοποίηση των «νεοφερμένων», μεταδίδοντάς τους αξίες, γνώμονες, ήθη και πολιτιστικές πρακτικές. Σε όλες τις ανθρώπινες κοινωνίες, με ή χωρίς σχολείο, η παιδεία επιτελείται στην καθημερινή ζωή του ατόμου (οικογένειες πολλών γενεών, ζωή του χωριού, συντεχνίες, εκκλησία, θέατρο, θεάματα, δημοτικά τραγούδια, λαϊκά άσματα και μύθοι, γιορτές, συνδικάτα, πολιτικές κινητοποιήσεις κ.λπ.). Αυτή η «άτυπη» παιδεία αποτελούσε τη βάση για μια πρωτογενή κοινωνικότητα, για μια καθημερινή και κοινή ευπρέπεια, που ενσωμάτωνε χειρονομίες, εκφράσεις, κοινωνικές συμβάσεις και χαρακτήριζε τη συλλογική ζωή. Τι μεταδίδουν, όμως, σήμερα ο καταιγισμός των μέσων ενημέρωσης, ο γεμάτος αυτοκίνητα δρόμος, η ερημωμένη συνοικία; Τι διδάσκουν τα αστραφτερά περιοδικά, η διαφημιστική χυδαιότητα, τα ανώνυμα φάστφουντ, οι αριβίστες «καλλιτέχνες» του σταρ σύστεμ, τα μηδενιστικά πολιτικά σχήματα; Συσκευασμένη από πανίσχυρα εμπορευματικά συμφέροντα, αυτή η γυαλιστερή παιδεία, θλιβερή και επιφανειακή, το μόνο που μπορεί να παράγει είναι ένας είδος προσωπικότητες ανήσυχης, αριβίστριας και -συνάμα- καταθλιπτικής, τη στιγμή που η ανθρωπότητα έχει περισσότερο από ποτέ ανάγκη από όλες της τις πνευματικές ικανότητες.

Το πραγματικό πρόβλημα, που αποκαλύπτεται μέσω της «κρίσης» του σχολείου, είναι η γενική κατεύθυνση του πολιτισμού μας. Τα ολοκληρωτικά επεισόδια του 20ού αιώνα δεν υπέσκαψαν μόνο τη νομιμότητα κάθε ανεξέλεγκτης ιεραρχικής εξουσίας αλλά και την πίστη στις υποτιθέμενες αρετές του πολιτισμού απέναντι στη βαρβαρότητα. Τα κινήματα αμφισβήτησης, από την άλλη πλευρά, υπονόμευσαν ανοιχτά και στα μάτια όλων, μικρών και μεγάλων, τις ορθολογικές αιτιολογήσεις της αλλοτρίωσης, της αδικίας και της ανισότητας, που βασιλεύουν παντού, δίχως όμως, μέσω αυτής της υπονόμευσης, να επιτευχθεί μια ανανέωση της συλλογικής προοπτικής. Χιλιόχρονοι πολιτισμοί βρίσκονται μαζικά αντιμέτωποι, αβέβαιοι για την ταυτότητά τους, τις ρίζες τους, τα προτάγματά τους. Οι οικολογικές καταστροφές, παρούσες και μέλλουσες, ανατρέπουν τις κατηγορίες σκέψης και τις συσσωρευμένες γνώσεις αιώνων. Οι νέες τεχνολογίες εισβάλλουν σε όλες τις πτυχές της ζωής, σαν νέες πυθίες που μεταμορφώνουν ριζικά την καθημερινή μας σχέση με τη γνώση, την εξουσία, τη ζωή… Χωρίς αμφιβολία, τα πολιτιστικά μας πλαίσια, οι γνώσεις μας, οι υπάρξεις μας έχουν αποσυνδεθεί όσο ποτέ άλλοτε από τις απαιτήσεις της εποχής μας, ενώ αυτό που, ουσιαστικά, μας χρειάζεται είναι μια εκ βάθρων αναδιάρθρωση. Αναμφίβολα, επίσης, όσο η κατάσταση χειροτερεύει, ζητάμε, όσο ποτέ άλλοτε, σα να είμασταν παιδιά, να ασχοληθούν κάποιοι άλλοι με τα προβλήματα -οι πολιτικοί, οι ειδήμονες, οι τεχνοκράτες, οι ειδικοί-, ούτως ώστε εμείς να οχυρωθούμε στον χάρτινο πύργο της ιδιωτικής ζωής. Ο κόσμος των υπεύθυνων ενηλίκων μοιάζει να έχει αποσυρθεί σιωπηρά -γιατί λοιπόν μας εκπλήσσει η διαπίστωση πως ο κόσμος των παιδιών προκαλεί θόρυβο και υστερία;




Η εκπαίδευση των νέων γενεών εδώ και αρκετές δεκαετίες αποτελεί χειροπιαστό παράδειγμα αυτής της γενικευμένης παραίτησης που χαρακτηρίζει όλες τις τάξεις, τα επαγγέλματα και τους τομείς της κοινωνίας... Οι αντιδραστικοί πειρασμοί που αποσκοπούν στην «αποκατάσταση της τάξης» δεν μπορούν να δουν τις αιτίες της παρακμής κι έτσι απλώς τη συνοδεύουν, αποκρύπτοντας τη μοναδική ελπίδα: μια επανοικειοποίηση, από ολόκληρο τον πληθυσμό, του νοήματος της συλλογικής ζωής. Αυτός ο ριζικός αυτο-μετασχηματισμός θα μας επέτρεπε να αντιμετωπίσουμε τα καίρια προβλήματα της εποχής, μέσω της επανίδρυσης μιας πραγματικής δημοκρατίας, που δε θα είναι η εξουσία γραφειοκρατικών στρωμάτων, φρατριών από ειδήμονες και πολιτικών μαφιών -δηλαδή, με άλλα λόγια, η εξουσία της ολιγαρχίας που κυριαρχεί σήμερα αποκλειστικά και μόνο για την προάσπιση των συμφερόντων της. Η συμμετοχή όλων στις κοινές υποθέσεις, στη διαμόρφωση της πορείας της κοινωνίας, είναι απαραίτητη προϋπόθεση για τη δημιουργία ανθρωπίνων όντων που θα είναι υπεύθυνα για τις πράξεις τους, το λόγο και τους πόθους τους. Ταυτόχρονα απαιτεί την εγκαθίδρυση ενός νέου τύπου σχέσεων με την εργασία, την εξουσία, τη γνώση. Μια τέτοια ρήξη συνεπάγεται την αναβίωση των καλύτερων στοιχείων της συλλογικής μας ιστορίας όπως επίσης και την επανασύνδεση μας με μια παιδαγωγική σκέψη και πρακτική άξια του ονόματός της.

Για μας, το σχολείο δε μπορεί να έχει νόημα παρά αν στοχεύει στην ατομική και συλλογική αυτονομία. Αυτό σημαίνει ότι θεσπίζουμε, επεξεργαζόμαστε, εφαρμόζουμε και αλλάζουμε τον κοινό νόμο μέσα από τη μεγαλύτερη δυνατή συμμετοχή: αν η πραγματική δημοκρατία έγκειται στη διαβούλευση του λαού που συναθροίζεται μέσα από συνελεύσεις, τότε η πραγματική εκπαίδευση δε μπορεί παρά να συνεπάγεται ένα μοντέλο λειτουργίας βασισμένο σε συνελεύσεις όπου συμμετέχουν καθηγητές, μαθητές, εκπαιδευτικό προσωπικό, τεχνικοί κ.λπ., με καθορισμένους κανόνες (δικαίωμα βέτο των ενηλίκων, αρμοδιότητες κ.λπ.). Ομοίως, οι παιδαγωγικές σχέσεις πρέπει να βασίζονται στην επιθυμία μάθησης και διδασκαλίας, που πρέπει να υποκινηθεί, να διατυπωθεί και να πραγματοποιηθεί. Ο ανταγωνισμός, η «επιτυχία», ο κονφορμισμός δεν μπορούν να αποτελούν εκπαιδευτικά κίνητρα: η προώθηση, χωρίς αυταπάτες και ωραιοποιήσεις, της βούλησής μας να συμμετάσχουμε στην ανθρώπινη περιπέτεια είναι ο μοναδικός φορέας κάθε αληθινής ύπαρξης. Τέλος, η προετοιμασία των νέων γενεών για τις μελλοντικές προκλήσεις, η μετάδοση των ανεκτίμητων κτημάτων των περασμένων χιλιετηρίδων, είναι έργο που απαιτεί από τον λειτουργό πραγματική δυνατότητα αυτόνομης σκέψης και πράξης. Μακριά από την αριστερή ή και μια ορισμένη αναρχική δημαγωγία που συμβαδίζουν πλέον, εκ των πραγμάτων, με το γραφειοκρατικό αυταρχισμό, πρόκειται για μια κριτική επιστροφή στην πρακτική του παιδαγωγού, για μια δίχως τέλος διερώτηση πάνω στη σκέψη του και την τεράστια ευθύνη που συνεπάγεται η αποδοχή, η αγάπη και ο μετασχηματισμός του κόσμου μέσα στον οποίο ζούμε.


ΜΑΪΟΣ 2010 Το κείμενο είναι μετάφραση από μπροσούρα που δώθηκε


σε μαθητκές διαδηλώσεις στο Παρίσι σε 4.000 αντίτυπα από την


Πολιτική Ομάδα Lieux Communs (Κοινοί Τόποι)

1ος Κύκλος εκπαίδευσης Εμψυχωτών Ευέλικτης Μάθησης

(Αgile Learning Facilitators-ALF Summer)

Παρασκευή 28 Ιουλίου – Σάββατο 5 Αυγούστου 2017

Αγρόκτημα της ομάδας «Σταγόνες», Βλαχιά, Β. Εύβοια

Είχα τη χαρά και την τιμή να συμμετέχω και να καταγράψω με την καμερά μου τον πρώτο αυτό κύκλο που διεξήχθη στη χώρα μας αυτό το καλοκαίρι. Οι εντυπώσεις μου και τα συναισθηματά μου έχουν αγγίξει το σημείο κορεσμού, αφού μέσα σε αυτές τις δέκα ημέρες συμπυκνώθηκαν γνώσεις και πρακτικές που απαιτούν πολύ χρόνο για να χωνευτούν και να επεξεργαστούν. Η μοναδική αίσθησης ικανοποίησης που μοιράστηκα με τα παιδιά , τους γονείς και τους εκπαιδευτές μας, ήταν αποτέλεσμα μιας εμπειρικής και συμμετοχικής προσέγγισης που μας έδωσε πολλές ελπίδες για να συνεχίσουμε να οραματιζόμαστε κοινότητες αρμονικής συνύπαρξης, όπου η παιδεία ως γενικότερη έννοια είναι συνυφασμένη με τις νέες κοινωνικές δομές, που θα μας βοηθήσουν να πραγματώσουμε την ελευθερία της γνώσης και της μάθησης.

Μιλήσαμε για μια πρωτοποριακή εκπαίδευση.Για παιχνίδι και τεχνολογία. Για αυτομόρφωση και αλληλοδιδακτική και για υποστήριξη μιας κοινότητας εξωσχολισμού (unschooling).

Το πρόγραμμα περιλάμβανε ένα τριήμερο βιωματικό εργαστήριο στην Ευέλικτη Μάθηση, μια πενταήμερη Nature Play παιδική κατασκήνωση και μία μέρα όπου μοιραστήκαμε τις εμπειρίες και τις νέες μας δεξιότητες.

Κι όλα αυτά στην εντυπωσιακή φύση της Β. Εύβοιας!

Ε.Β (Cinevangelos)

Λίγα λόγια για το καμπ που συνδιοργανώθηκε από το Nature Play και την ομάδα «Σταγόνες»

Η Εμπειρία

Οι Εμψυχωτές/Διευκολυντές Ευέλικτης Μάθησης συνεργάστηκαν με νέους εμψυχωτές, γονείς, μέλη άλλων ΚΕΜ και εθελοντές, και να συν-δημιούργησαν μια δομή αυτοκαθοδηγούμενης μάθησης για τους ενήλικες που παρακολούθησαν το τριήμερο εργαστήριο καθώς και για τα παιδιά που συμμετείχαν στη συνέχεια στην πενταήμερη κατασκήνωση.

Η Δομή

Ξεκινούσαμε και τελειώναμε κάθε μέρα μαζί, δημιουργώντας καθημερινά το περιεχόμενο του προγράμματος, χρησιμοποιώντας τα ίδια εργαλεία αυτό-διαχείρισης που χρησιμοποιούμε στους χώρους εναλλακτικής εκπαίδευσης. Αυτή είναι η εμπειρική μάθηση (experiential learning) -μάθηση μέσω της πράξης και της καθημερινής εμπειρίας. Δεν υπήρχε δηλαδή κάποιο προκαθορισμένο «πρόγραμμα σπουδών».

Ο Βασικός Σκοπός επετεύχθη

Οι συμμετέχοντες αποκτήσαμε την εμπειρία και την αυτοπεποίθηση να συντονίσουμε ένα ΚΕΜ ή αντίστοιχο αυτοκαθοδηγούμενο πλαίσιο μάθησης. Όλα αυτά δεν είχαν να κάνουν τόσο με την απλή απορρόφηση πληροφορίας ή με τη μάθηση του «σωστού» τρόπου χρήσης των παραπάνω εργαλείων ευέλικτης διαχείρησης, όσο με το να μάθουμε να εξασφαλίζουμε χώρο, χρόνο και κίνητρα για μάθηση και να συνυπάρχουμε σε μια αυθεντική (και όχι εξουσιαστική) σχέση μεταξύ μας και με τους μαθητές.
 

Το πρόγραμμα συνοπτικά ήταν το εξής:

1η-3η  Μέρα : Τα Βασικά

Μια τριήμερη εισαγωγή στην διευκόλυνση (facilitation) και την Ευέλικτη Μάθηση, όπου έμπειροι εμψυχωτές όπως ο Eric Bear και η Sierra Allen μοιράστηκαν μαζί μας τη θεωρία και την πράξη, αλλά και βιωματικές δραστηριότητες/ασκήσεις. Ακολουθήσαμε το ρυθμό που ακολουθεί ένα ΚΕΜ κατά τις σχολικές μέρες: πρωινός προσδιορισμός προθέσεων, ημερήσια εξερεύνηση, και το απόγευμα κύκλος για συζήτηση και μοίρασμα ιδεών και εμπειριών.

4η-8η Μέρα : Η Κατασκήνωση

Ήταν η κατάλληλη περίπτωση να εξασκήσουμε τα εργαλεία και τις αρχές της Ευέλικτης Μάθησης!

Όλοι μαζί συμβάλλαμε ώστε να λειτουργήσει μια καλοκαιρινή κατασκήνωση όπως ένα ΚΕΜ. Βιώσαμε την πλήρη εμπειρία ενός ΚΕΜ σε όλες τις ηλικίες και εξασκείσαμε τις αρχές της Ευέλικτης Μάθησης. Εδώ τα παιδιά συμμετείχαν και πολλαπλασίαζαν την  ενέργεια! Ήταν μια ιδανική ευκαιρία να εμβαθύνουμε τις δεξιότητές μας και να χτίσουμε μια πιο αυθεντική σχέση με τα παιδιά, καθώς και να μάθουμε να χρησιμοποιούμε τα εργαλεία, να ηγούμαστε κάποιων συνεδριών και να υποστηρίζουμε τις εργασίες των παιδιών.

 

9η Μέρα:

Ο Απολογισμός- η Ανατροφοδότηση (feedback) και η Γιορτή Λήξης

Μια ανεπίσημη μέρα που σίγουρα έφερε την ομάδα πιο κοντά. Αντιμετωπίζοντας ισότιμα όλα τα μέλη της ομάδας, αναλογιστήκαμε την εμπειρία μας,  εντοπίσαμε κενά στις νέες μας δεξιότητες και εμβαθύναμε στο πώς να τις βελτιώσουμε. Επίσης... το γιορτάσαμε και δεσμευτήκαμε να συναντηθούμε μελλοντικά!

Τι κάνει ο εμψυχωτής/διευκολυντής (facilitator);

Τα παιδιά μας μεγαλώνουν σε ένα κόσμο που ολοένα και αλλάζει. Με τον ίδιο ρυθμό αλλάζει και η εκπαίδευσή τους. Μαθαίνουν και αποκτούν δεξιότητες από το διαδίκτυο, από τις εξωσχολικές τους δραστηριότητητες κι από τόσα άλλα εκτός του σχολείου. Έτσι αλλάζει και ο ρόλος του εκπαιδευτικού. Καλείται από απλός μεταδότης γνώσεων (δασκαλοκεντρική διδασκαλία), να γίνει εμψυχωτής/διευκολυντής (facilitator) της μαθησιακής διαδικασίας, δηλαδή να οργανώνει μαθησιακά περιβάλλοντα προσαρμοσμένα στις ατομικές ανάγκες κάθε παιδιού (μαθητοκεντρική διδασκαλία), και έτσι, να τα διευκολύνει στο ταξίδι τους για την απόκτηση γνώσης.

Τα Κέντρα Ευέλικτης Μάθησης (ΚΕΜ) λειτουργούν ως ένα δίκτυο αναγνωρισμένων από το κράτος σχολείων και ομάδων κατ'οίκον εκπαίδευσης στις Η.Π.Α., και επαναφέρουν τη χαρά της μάθησης με μια εντυπωσιακά αποδοτική εκπαιδευτική προσέγγιση: την αυτοκαθοδηγούμενη μάθηση. H αυτοκαθοδηγουμενη μαθηση υποστηρίζεται από τον πολιτισμό που δημιουργούν οι προθέσεις της ομάδας/κοινότητας και ενισχύεται από τα εργαλεία ευέλικτης διαχείρισης (agile management tools) που διδάσκονται στα ΚΕΜ.

Τί σημαίνει όμως Ευέλικτη Μάθηση (Agile Learning);

Agile σημαίνει ευέλικτος, ευκίνητος, εύστροφος!

Η Ευέλικτη Μάθηση συνοψίζεται σε αυτά τα 3 σημεία:

 Αυτοκαθοδηγούμενη (self-directed)

Οι άνθρωποι είναι μαθητές από τη φύση τους. Όταν τα παιδιά αφήνονται να ασχοληθούν με ό,τι έχουν πάθος, αφοσιώνονται και μαθαίνουν πιο γρήγορα και πιο αποδοτικά –

καλύπτοντας χρόνια διδακτικής ύλης, μέσα σε εβδομάδες μόνο, τη στιγμή που αυτά επιλέγουν να μάθουν.

Δηλαδή καθοδηγούν από μόνα τους τη μάθησή τους.

Πολιτισμός της Κοινότητας

Στα σχολεία αυτά τα παιδιά νιώθουν ότι εισακούονται, ότι ανήκουν στην ομάδα. Ο σκοπός τους και οι προθέσεις τους λαμβάνονται υπ΄όψιν από την εκπαιδευτική κοινότητα.

Ως κοινωνικά όντα, λειτουργούμε καλύτερα μέσα σε τέτοιες ζωντανές κοινότητες, οι οποίες χτίζουν την αυτοπεποίθησή μας, διευρύνουν τα επικοινωνιακά μας ταλέντα και μας βγάζουν τον καλύτερο εαυτό μας. Έτσι δημιουργούμε ένα πολιτισμό που μας αφορά προσωπικά και συνειδητά.

Εργαλεία Ευέλικτης Διαχείρισης (agile management tools) Χρησιμοποιούμε πρακτικά και συγκεκριμένα εργαλεία έτσι ώστε να μετατρέψουμε όλα αυτά τα υψηλά ιδανικά σε εφικτές και αξιόπιστες πρακτικές. Αυτά τα εργαλεία και οι πρακτικές παρέχουν εμφανή αποτελέσματα στη μάθηση, αποτελούν εξαιρετική εξάσκηση στην αυτοδιαχείρηση, και έχουν σαφείς σκοπούς και στόχους. Παράλληλα προωθούν την εύκολη ενσωμάτωση νέων δομών σύμφωνα με τις παιδαγωγικές, προσωπικές ή ομαδικές ανάγκες που προκύπτουν.

Εδώ, ο Εric Bear που ήταν ο βασικός εισηγητής του καμπ, σε μία TEDx ομιλία σχετικά με την Ευέλικτη Μάθηση. 

«Οι ρίζες μας βρίσκονται στη γη.

Τα παιδιά πρέπει να μάθουν πώς να νιώθουν και να ζουν σε αρμονία με τη Γη.»

- Δρ. Μαρία Μοντεσσόρι

Δημοκρατική Εκπαίδευση - Ελευθεριακά Σχολεία

pin	Εμφάνιση χάρτη Aquila Atlantis Hotel 2,Ygeias Str., 71202 Ηράκλειο Κρήτης




• Παρασκευή, 5 Μαΐου στις 12:30 μ.μ. - 2 μ.μ.

Στο 3ο Πανελλήνιο Επιστημονικό Συνέδριο του ΙΑΚΕ «Ινστιτούτο Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών» (5 - 7 Μαϊου 2017, Ηράκλειο Κρήτης) έχω την χαρά να παρουσιάζω ένα θέμα επιτακτικής σημασίας προς συζήτηση, με τίτλο:

Μεταμορφώνοντας την μαθησιακή διαδικασία:
η δημοκρατική εκπαίδευση και τα ελευθεριακά σχολεία
ως πρόταση για την ανάπτυξη και την κοινωνική αλλαγή

Παρασκευή 5 Μαϊου 2017
Ώρα 12:30 μμ (Αίθουσα Μίνως Ι)

Aquila Atlantis Hotel, Ηράκλειο

Όσο ρομαντικοί κι αν είμαστε σαν άτομα - νοσταλγοί της εποχής που ο δάσκαλος απολάμβανε τον αμέριστο σεβασμό της τοπικής κοινωνίας για την ικανότητά του να επιβάλλει την πειθαρχία και την στείρα απομνημόνευση - οφείλουμε να παραδεχτούμε ότι η εκπαιδευτική διαδικασία έχει αλλάξει προς το καλύτερο σε σχέση με το παρελθόν. Ο εκπαιδευτικός δεν είναι πια ο μοναδικός ρυθμιστής της γνώσης. Αντιθέτως, ο μαθητές έχουν από καιρού αναλάβει ενεργητικό ρόλο. Τα προγράμματα που προτείνονται παγκοσμίως από τους επιστήμονες της Παιδαγωγικής, της Κοινωνιολογίας και της Ψυχολογίας ενθαρρύνουν τη συμμετοχή, αναγνωρίζουν διαφορετικά στυλ μάθησης, παρέχουν ευκαιρίες εξατομικευμένης διδασκαλίας, φτιάχνουν γέφυρες πολυπολιτισμικών ανταλλαγών, δημιουργούν κοινότητες. Όλα αυτά είναι ενεργητική μάθηση που βρίσκει το καλύτερο έδαφος για να δρέψει καρπούς μέσα από την οργανωτική πρόταση που ακούει στο όνομα «δημοκρατική εκπαίδευση».

Με έμφαση στην αυτενέργεια του ατόμου και όχημα την ισότητα, η δημοκρατική εκπαίδευση δίνει στα νέα παιδιά τη δυνατότητα να διδαχθούν από την εμπειρία, να έχουν μια διεπιστημονική προσέγγιση στα γνωστικά αντικείμενα που διδάσκονται στο σχολείο και να σχεδιάσουν από κοινού το πρόγραμμα που θα οδηγήσει στην προσωπική τους καλλιέργεια αλλά και στην ανάπτυξη του ευρύτερου περιβάλλοντος. Τα σχολεία που προκύπτουν μέσα από αυτή τη διαδικασία, βοηθούν στη στήριξη και στην αυτονόμηση των μαθητών μέσα στο γενικότερο κοινωνικό σύνολο.

Παρόλο το αυξημένο ενδιαφέρον γονέων, εκπαιδευτικών και επιστημόνων για τα ελευθεριακά σχολεία, το ελληνικό σύστημα δεν επιτρέπει τη δημιουργία δημοκρατικών δομών εκπαίδευσης.

Despoina Limniotaki 

H εκδήλωση στο facebook

Ημερίδα: Ελεύθερα και δημοκρατικά σχολεία, το μέλλον της εκπαίδευσης

Εναλλακτικά μοντέλα προσχολικής και πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης με επίκεντρο το παιδί

Σάββατο 14 Μαΐου 2016, 11.00-16.00.

Βλαχιά Ευβοίας, Πνευματικό Κέντρο.

Η Πρωτοβουλία για την επαναλειτουργία του μονοθέσιου δημοτικού σχολείου Βλαχιάς, σας προσκαλεί σε μια Ημερίδα για την ελευθερία της μάθησης, τα δημοκρατικά εκπαιδευτικά μοντέλα και την σχολική απο-ιδρυματοποίηση των μαθητών.
Τα τελευταία χρόνια παρουσιάζεται ιδιαίτερα έντονο ενδιαφέρον από νέους γονείς ανά την Ελλάδα για αποκέντρωση και επιστροφή στην ύπαιθρο, καθώς και για διαφορετικά, εναλλακτικά μοντέλα και δομές εκπαίδευσης για τα παιδιά τους. Κοινός παρονομαστής είναι η καλύτερη ποιότητα ζωής και εκπαίδευσης, η κοινωνική χειραφέτηση, αλλά και η ανάγκη για μια ελεύθερη και δημοκρατική μαθησιακή εμπειρία κοντά στη φύση.

Δυστυχώς το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα με τις αγκυλώσεις και τους περιορισμούς του δεν επιτρέπει τη δημιουργία εναλλακτικών, αποκεντρωμένων και δημοκρατικών δομών εκπαίδευσης, μέσα και έξω από το δημόσιο σχολείο όπως το γνωρίζουμε, παρά μόνο μέσα από δαπανηρές ιδιωτικές εναλλακτικές που δεν είναι προσβάσιμες σε όλους.

Σε πολλές Ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Γερμανία, η Γαλλία και η Ολλανδία δίνεται η δυνατότητα στη δημόσια, δωρεάν εκπαίδευση μέσα από δημοκρατικές, μη-κερδοσκοπικές δομές που δημιουργούν είτε ιδιώτες, είτε σύλλογοι γονέων, ενώ σε άλλες όπως η Αγγλία, η Πολωνία και το Βέλγιο είναι κατοχυρωμένος και ο θεσμός της κατ’ οίκον εκπαίδευσης.

Στην Ελλάδα, συνήθως επαφίεται στα κοινωνικά ανακλαστικά λίγων και αξιομνημόνευτων εκπαιδευτικών που αξιοποιούν τα χρηματοδοτούμενα προγράμματα του ΕΣΠΑ για να αναπτύξουν εναλλακτικές εκπαιδευτικές προσεγγίσεις και μεθοδολογίες στα πλαίσια του δημόσιου σχολείου. Ένα πρόσφατο επιτυχημένο παράδειγμα είναι το δημοτικό σχολείο του Φουρφουρά στο Ρέθυμνο Κρήτης, αλλά και άλλα λιγότερα γνωστά παραδείγματα στις πόλεις. Επίσης, υπάρχουν αυτο-οργανωμένες δομές κυρίως όμως προσχολικής αγωγής.

Τα τελευταία χρόνια της κρίσης και των μνημονίων έχουν εντείνει τα προβλήματα στο χώρο της εκπαίδευσης λόγω της υποστελέχωσης των σχολείων και της υποβάθμισης των υποδομών, ενώ έχουν κάνει επιτακτική την ανάγκη να αναζητηθούν και να εφαρμοστούν σύγχρονες μέθοδοι και υλικά διδασκαλίας, πιο κοντά στο παιδί και τη φύση.

Σε αυτό το πλαίσιο σας προσκαλούμε να συμμετέχετε στην ημερίδα που διοργανώνουμε στο Πνευματικό Κέντρο Βλαχιάς Ευβοίας, το Σάββατο 14 Μαΐου 2016 στις 11.00 με εξαιρετικούς ομιλητές και ομιλήτριες:

• Γιώργος Μόσχος, Συνήγορος του παιδιού, “Το δικαίωμα του παιδιού σε ένα ελκυστικό σχολείο, ανοιχτό στην κοινωνία”
• Χαράλαμπος Μπαλτάς, δάσκαλος στο 35ο Δημοτικό Σχολείο Αθηνών και μέλος της Παιδαγωγικής Ομάδας “Το Σκασιαρχείο, Πειραματικοί ψηλαφισμοί για ένα σχολείο της κοινότητας”.
• Άγγελος Πατσιάς, εκπαιδευτικός, το Σχολείο της Φύσης και των Χρωμάτων, “Το Σχολείο αλλιώς”.
• Νανά Χατζή, καθηγήτρια Αγγλικών, εκπρόσωπος του Σάμμερχιλ στην Ελλάδα, “Σχολείο Σάμμερχιλ, Η πρώτη δημοκρατία παιδιών στον σύγχρονο δυτικό κόσμο. Το διαχρονικό μήνυμα του σχολείου Σάμμερχιλ για την ελεύθερη και δημοκρατική εκπαίδευση και ανατροφή των παιδιών”.
• Σάντρα Μαυροειδή, Δασκάλα Δημοτικού Σχολείου, και Αρχοντής Καρανάσιος, απόφοιτος Σχολείου Waldorf, Εκπαιδευτικός Εικαστικών, Αρχιτέκτονας Μηχανικός, “Κινήσεις για την δημιουργία Ελεύθερων Σχολείων με βάση την Παιδαγωγική Waldorf”
• Ευάγγελος Βλαχάκης, κινηματογραφιστής και διαχειριστής του μπλόγκ “Δημοκρατικά Σχολεία” (http://democraticschoolsgr.blogspot.gr/). “Λίγα λόγια για το ντοκιμαντέρ από το Φουρφουρά στο Σάμερχιλ”.

Θα ακολουθήσει στρογγυλό τραπέζι- συζήτηση με θέμα “Προοπτικές, προτάσεις και σχέδιο δράσης για την επαναλειτουργία του μονοθέσιου δημοτικού σχολείου Βλαχιάς ως πρότυπο κέντρο εφαρμογής εναλλακτικών εκπαιδευτικών μεθόδων και μαθησιακών διαδικασιών”

Σε ένα από τα διαλείμματα θα υπάρχει μπουφές με τοπικά εδέσματα από τις γυναίκες του συνεταιρισμού της Βλαχιάς.

Διοργάνωση:
Πρωτοβουλία για τη επαναλειτουργία του μονοθέσιου δημοτικού σχολείου Βλαχιάς
Ηλιόσποροι (www.iliosporoi.net)
Σταγόνες (www.stagones.org)

Για επικοινωνία: info@stagones.org / 6936157727

 Ακολουθούν μερικά από τα αιτήματα- προτάσεις που έχουν ήδη κατατεθεί στο Υπουργείο Παιδείας από αρκετούς φορείς και συλλογικότητες, και συνυπογράφονται από τους διοργανωτές της ημερίδας:

Εδώ και αρκετά χρόνια σε πολλές χώρες του κόσμου αναγνωρίζονται επίσημα και λειτουργούν εναλλακτικές διαδικασίες μάθησης και εκπαίδευσης, οι οποίες δεν έρχονται σε αντίθεση με την επίσημη εκπαιδευτική πολιτική, αλλά αποτελούν παράλληλους εκπαιδευτικούς δρόμους που οδηγούν στο ίδιο επιθυμητό αποτέλεσμα, εμπλουτίζοντας τελικώς το υπάρχον εκπαιδευτικό σύστημα.

Με πυρήνα την παραπάνω προσέγγιση διεκδικούμε την αναγνώριση των παρακάτω εναλλακτικών μορφών εκπαίδευσης:
Παιδαγωγικές προσεγγίσεις, όπως είναι οι προσεγγίσεις Montessori, Freinet, Waldorf, Δημοκρατικά Σχολεία, Ανοιχτή Μάθηση κ.ά. για το σύνολο της λειτουργίας ενός σχολείου.
Δυνατότητα ίδρυσης μη κερδοσκοπικών σχολικών μονάδων με καταστατικό, όπως είναι τα free schools στην Αγγλία, Σουηδία, Γερμανία, Νέα Ζηλανδία και αλλού.
Κατ’ οίκον εκπαίδευση με τη μορφή αυτοδιαχειριζόμενης/ συνεργατικής δομής γονέων και εκπαιδευτικών που επικοινωνεί και αλληλεπιδρά με τους φορείς της Δημόσιας Παιδείας, ως μια ολοκληρωμένη εκπαιδευτική διαδικασία.
Οι παραπάνω εκπαιδευτικές προσεγγίσεις, αφού έχουν λειτουργήσει πειραματικά για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, αποτελούν εδώ και αρκετές δεκαετίες επίσημα αναγνωρισμένες εκπαιδευτικές πολιτικές σε ένα μεγάλο αριθμό κρατών τόσο ευρωπαϊκών όσο και πολλών άλλων χωρών παγκοσμίως. Συγχρόνως, αποτελούν εκπαιδευτικές προσεγγίσεις οι οποίες διδάσκονται σε πολλά Πανεπιστημιακά Τμήματα Εκπαίδευσης τόσο στην Ελλάδα όσο και στον εξωτερικό, έχουν γίνει αντικείμενο ενός σημαντικού αριθμού διεθνών συνεδρίων, καθώς και αντικείμενο ερευνών και εφαρμογών σε όλες τις εκπαιδευτικές βαθμίδες.
Να εξασφαλιστεί η παροχή του δικαιώματος από την Ελληνική Πολιτεία σε όσους γονείς επιθυμούν να παράσχουν στα παιδιά τους μορφές εκπαίδευσης όπως αυτές που αναφέρονται παραπάνω, αντίστοιχα με το δικαίωμα επιλογής της μορφής εκπαίδευσης των παιδιών τους που έχουν εκατομμύρια γονείς σε ολόκληρο τον κόσμο.

Δημοκρατικά σχολεία σε μετά-δημοκρατικά καθεστώτα

Αναδημοσιεύουμε το παρόν άρθρο, από το Δίκτυο Κριτικής στην Εκπαίδευση, καθώς το βρήκαμε εξαιρετικά ενδιαφέρον για την προαγωγή της συζήτησης για τα δημοκρατικά σχολεία: 

Το δημοκρατικό σχολείο αποτελεί το διακηρυγμένο στόχο κάθε προοδευτικής εκπαιδευτικής πρότασης. Από το Εργαστηριακό Σχολείο του John Dewey μέχρι την Ελευθεριακή Αγωγή του Nill στο Summerhill η δημοκρατία μπαίνει στο επίκεντρο του θεωρητικού στοχασμού και του παιδαγωγικού πειραματισμού των παιδαγωγών. Το δημοκρατικό σχολείο δεν υπήρξε ποτέ το σχολείο μίας δημοκρατικής κοινωνίας, αλλά το εργαλείο για την οικοδόμηση μίας βαθύτερης και ευρύτερης δημοκρατίας μέσα από την καλλιέργεια της δημοκρατικής συνείδησης των παιδιών. Ωστόσο το δημοκρατικό σχολείο, όπως και η ίδια η έννοια της δημοκρατίας σταδιακά ενσωματώθηκε στον κυρίαρχο λόγο χάνοντας κάθε ριζοσπαστικά κριτικό περιεχόμενο. Σήμερα, που η αστική δημοκρατία ολισθαίνει σε αυταρχικά, μετά-δημοκρατικά καθεστώτα οφείλουμε να αναστοχαστούμε εκ νέου και με τρόπο ριζοσπαστικό πάνω στην έννοια του δημοκρατικού σχολείου.

        Κάθε εκπαιδευτικός πειραματισμός γύρω από την δημοκρατική εκπαίδευση βασίστηκε σε μία συγκεκριμένη θεώρηση περί δημοκρατίας. Ας δούμε συγκεκριμένα πως συνδέθηκε η θεώρηση της δημοκρατίας με το δημοκρατικό σχολείο στο έργο του Dewey και του Nill. Ο Dewey αποτελεί, βεβαίως, την πλέον εμβληματική μορφή της αμερικάνικης δημοκρατικής θεωρίας. Σε όλη τη διάρκεια της ζωής του αγωνίστηκε για την οικοδόμηση μίας ριζοσπαστικής, συμμετοχικής δημοκρατίας. Η δημοκρατία γίνεται κατανοητή ως τρόπος ζωής. Είναι εκείνο το πολίτευμα που προσφέρει τη δυνατότητα στο κάθε άτομο να ικανοποιήσει το ηθικό ιδεώδες της αυτο-πραγμάτωσης του εαυτού. Για την επίτευξη αυτού του ιδεώδους είναι η αναγκαία η καλλιέργεια της θετικής ελευθερίας –η απόκτηση δηλαδή όλων των αναγκαίων εφοδίων για την πραγμάτωση των σκοπών που το άτομο θέτει– της ελεύθερης επικοινωνίας, της ισότιμης συμμετοχής και της κοινωνικής συνεργασίας όλων των ώριμων μελών μιας δημοκρατικής κοινότητας.

Σύμφωνα με τον Dewey, το σχολείο πρέπει να οικοδομηθεί στο πρότυπο μίας αυθεντικής δημοκρατικής κοινότητας, ώστε να καλλιεργεί στα παιδιά εκείνες τις έξεις που προωθούν την κοινωνική δημοκρατία. Σε αυτές περιλαμβάνεται η καλλιέργεια της αναστοχαστικής πειραματικής σκέψης, η ισότιμη συμμετοχή και η συνεργασία εντός της κοινότητας. Μέσα από την καλλιέργεια της αναστοχαστικής πειραματικής σκέψης το παιδί θα αναπτύξει την ικανότητα να ανασυγκροτεί την εμπειρία του και να νοηματοδοτεί τη συμπεριφορά του. Η καλλιέργεια της αναστοχαστικής σκέψης απαιτεί την εγκατάλειψη της παραδοσιακής παιδαγωγικής, σύμφωνα με την οποία οι μαθητές καλούνται να αφομοιώσουν παθητικά ένα προκαθορισμένο σώμα έτοιμων γνώσεων. Επιπλέον, σε αντίθεση με τον έντονα ανταγωνιστικό χαρακτήρα της εξατομικευμένης μάθησης της παραδοσιακής εκπαίδευσης, η μάθηση στη δημοκρατική αγωγή πραγματοποιείται στο πλαίσιο μιας συνεργατικής κοινότητας. Η δημοκρατία σημαίνει ουσιωδώς ισότιμες ευκαιρίες όλων για αυτο-πραγμάτωση και συνεισφορά στις δραστηριότητες της κοινότητας. Ως εκ τούτου, το σχολείο οφείλει να εισάγει το παιδί στις κατάλληλες σχέσεις με τους άλλους σε μια ενότητα εργασίας και σκέψης. Συνοπτικά, για τον Dewey το δημοκρατικό σχολείο συνίσταται όχι σε ορισμένες διαδικασίες λήψης αποφάσεων από του μαθητές, αλλά στο κλίμα επικοινωνίας, συνεργασίας και πειραματισμού που επικρατεί στο σχολείο.

        Ο Nill μας προσφέρει μία διαφορετική αντίληψη. Εμφανώς επηρεασμένος από την φροϋδική ψυχανάλυση ο ιδρυτής του Summerhill εξισώσει τη δημοκρατία με την ελάττωση των πιέσεων του υπερεγώ και την κατάκτηση της ατομικής αυτονομίας. Ο θεσμός της συνέλευσης του σχολείου, όπου συμμετέχουν ισότιμα μαθητές και εκπαιδευτικοί θεωρείται συχνά η κεντρική έκφραση του δημοκρατικού χαρακτήρα του σχολείου. Ωστόσο, όταν ο Nill αναφέρεται στα επιτεύγματα του σχολείου κάνει λόγο για την προσωπική ευτυχία των ενηλίκων –πρώην μαθητών του σχολείου– που έχουν επιτύχει την ατομική αυτονομία. Ως εκ τούτου εξίσου σημαντικό με τη συνέλευση –αν όχι σπουδαιότερο- πρέπει να θεωρείται η δυνατότητα των παιδιών να μην παρακολουθήσουν τα μαθήματα για όσο διάστημα επιθυμούν. Η δυνατότητα δηλαδή των παιδιών να μην υποταχθούν στις απαιτήσεις του Αναλυτικού Προγράμματος, που συμπυκνώνει τις κοινωνικά καθορισμένες απαιτήσεις του υπερεγώ, ώστε να εκφράσουν και να ικανοποιήσουν τις ανάγκες και τις επιθυμίες του ασυνείδητου. Όταν μάλιστα αυτές ικανοποιηθούν και επέλθει κάποιου είδους ειρήνευση με το υπερεγώ το παιδί παρακολουθεί από μόνο του τα μαθήματα χωρίς να χρειάζεται κάποια βοήθεια. Και για αυτό ο Nill [σε αντίθεση με σύγχρονες εκδοχές του σχολείου] δεν θεωρεί απαραίτητες τις νέες παιδαγωγικές μεθόδους και αρκείται στην παραδοσιακή διδασκαλία.

        Συνεπώς, η αντίληψη που θα διαμορφώσουμε για το δημοκρατικό σχολείο δεν μπορεί παρά να βασίζεται πάνω στην αντίληψη που έχουμε για την ίδια την δημοκρατία. Οι δύο προαναφερθείσες παιδαγωγικές παραδόσεις προσέφεραν σίγουρα πολλά στην παιδαγωγική θεωρία και πράξη. Μας δίδαξαν την ανάγκη να σεβόμαστε την προσωπικότητα των μαθητών μας και να μεριμνούμε για την καλλιέργεια της θετικής τους ελευθερίας. Αποκομίσαμε ενδιαφέρουσες πρακτικές, όπως η συνέλευση του σχολείου ή/και της τάξης και τα projects. Ταυτόχρονα έχουν δείξει και τα όρια τους. Έμειναν περιθωριακές εκπαιδευτικές προτάσεις, που απευθύνονταν σε μεσοαστικές οικογένειες, ενώ δεν επιδίωξαν να συνδεθούν με εκείνα τα πολιτικά και κοινωνικά κινήματα που στόχευαν στην εμβάθυνση και τη διεύρυνση της δημοκρατίας.

Ο πρωταρχικός λόγος αυτού του περιορισμού είναι η φορμαλιστική αντίληψη γύρω από την εκπαίδευση που διαπερνά αυτές τις προσεγγίσεις. Αν και αναγνωρίζει πως η εκπαίδευση δεν είναι προετοιμασία για τη μετέπειτα ζωή, αλλά είναι η ίδια ζωή, ο Dewey κατανοεί το σχολείο ως ένα ειδικό κοινωνικό περιβάλλον, στο οποίο μπορεί να αναπτυχθεί μία αυθεντική δημοκρατική κοινότητα χωρίς αναφορά στις έντονα αντιδημοκρατικές πτυχές της σύγχρονης κοινωνίας. Με τον τρόπο αυτό, η εκπαίδευση ξεκόβεται από την κοινωνία. Το σχολείο εκλαμβάνεται ως ένα αξιακά ουδέτερο πεδίο δράσης, ως ένα καλά ασφαλισμένο θερμοκήπιο, που μέσα του μπορούν να αναπτυχθούν, αν το επιδιώξουμε, τα άνθη της δημοκρατικής συνείδησης. Αγνοούνται, έτσι, δύο στοιχεία. Πρώτον, παραβλέπεται πως η κοινωνία εισβάλλει με κάθε δυνατό τρόπο μέσα στο σχολείο. Τα παιδιά από τα πρώτα χρόνια της ζωής του είναι σε μεγάλο βαθμό κοινωνικά προσδιορισμένα. Η ίδια η γλώσσα που χρησιμοποιούν ορίζει τον πολιτισμικό ορίζοντα μέσα στον οποίο μπορούν να κινηθούν. Δεύτερον, παραβλέπεται πως η δημοκρατική συνείδηση πρέπει να αναπτύσσεται και να λειτουργεί όχι στο ειδικά διαμορφωμένο, δημοκρατικό πλαίσιο της σχολικής κοινότητας, αλλά κυρίως στην αυταρχική, άνιση και αντιδημοκρατική κοινωνία που μας επιβάλλεται.

        Η σύγχρονη συζήτηση για το δημοκρατικό σχολείο οφείλει να πάει πέρα από τις αντιλήψεις του παρελθόντος. Να ανοίξει το σχολείο στη γυμνή πραγματικότητα της κοινωνίας. Ένα ριζοσπαστικό δημοκρατικό σχολείο δεν μπορεί να αυτό-εγκλωβίζεται στα στενά όρια του σχολείου. Είναι κατ΄ ανάγκη ένα σχολείο της κοινότητας. Αποτελεί ένα μορφωτικό κέντρο για όλη την κοινότητα. Ακούει τις ανάγκες της κοινότητας και συμβάλλει στην κινητοποίηση των ανθρώπων για την ικανοποίησή τους. Εκφράζει το αίτημα των αποκλεισμένων να έρθουν στο προσκήνιο και να θέσουν οι ίδιοι τους νόμους που θα τους κυβερνούν.

Share this: